Deel 1: Geschiedenis van riolen

1. Wateroverlast
Als op een verlaten camping een hoosbui valt gebeurt er niet zoveel. Het water zakt vanzelf in de grond. Maar zodra er tenten staan veroorzaakt dezelfde bui overlast en zie je kampeerders greppeltjes graven om zo snel mogelijk het water kwijt te raken.

Eenzelfde beeld is te ontdekken bij de ontwikkeling van de mensheid. Zodra men bouwwerken en verharding gaat maken ontstaat bijna als vanzelf de behoefte om van het regenwater af te komen. Langs wegen worden kleine greppels en goten gegraven in de richting van natuurlijke waterlopen. En als je van de weg af met droge voeten in huis wilt komen leg je al snel een plank als afdekking over de goot en is eigenlijk een riolering gecreëerd. Om die reden werden in de oudheid vooral bij grote gebouwen, paleizen en tempelcomplexen afwateringssystemen aangelegd.

En ook al werden de gestapelde rioleringsconstructies oorspronkelijk alleen voor het regenwater gebruikt, het is verleidelijk om ook voor het afvoeren van ander afval van deze goten gebruik te maken. Zo is in Rome het beroemde Cloaca Maxima als regenwaterriool aangelegd, maar werden steeds meer afvoeren van badwater en ander afval aangesloten om in de Tiber te worden geloosd.

2. Hygiëne
In oude beschavingen werd vaak veel aandacht aan hygiëne besteed. Zo brachten de Romeinse overheersers ook rioleringssystemen aan in grote steden binnen hun gebied. Maar het lijkt er op dat met het einde van het Romeinse rijk, ook de belangstelling voor hygiëne verdween. En binnen de grote steden in de middeleeuwen werden straten vaak als vuilnisbelt gebruikt om kwijt te raken waar men vanaf wilde. En het afval van de slacht werd even gemakkelijk op straat achtergelaten als de inhoud van de “nachtspiegel”.

Met een grote regenbui bestond de kans dat er wat van het vuil werd weggespoeld, maar dat kwam dan in beken of riviertjes terecht. Niet alleen slecht voor de directe omgeving maar ook voor het grond- en drinkwater. Voor ons is het dan ook achteraf gezien, geen wonder dat deze onhygiënische toestanden leidden tot enorme epidemieën. Maar in de middeleeuwen werden dit soort zaken min of meer gelaten geaccepteerd. En het heeft nog heel lang geduurd voordat de medische wetenschap ontdekte dat ziektes als de pest en cholera werden veroorzaakt door bacteriën in het afvalwater en dat er een verband is tussen die grote epidemieën en het ontbreken van gesloten afvoerriolen.

3. Riolering in Nederland
In Nederland kwam de ontwikkeling van de riolering heel laat op gang. Pas in de 2e helft van de 19e eeuw was er sprake van een wat meer gestructureerde aanpak. Waarschijnlijk is de aanwezigheid van veel open water van grachten en sloten in ons land er de oorzaak van geweest dat men er indertijd niet direct de grootste belangstelling voor heeft gehad. En pas met de uitvinding van het Watercloset werd het wel heel verleidelijk om de afvoer van huishoudelijk afvalwater aan te sluiten op de leiding van het regenwaterstelsel. Op die manier ontstonden de eerste gemengde stelsels die hun inhoud loosden op de grote rivieren.

De eerste rioolleidingen in Nederland werden vrijwel altijd gemetseld. De vorm was meestal een vlakke bodem met een gewelfd dak of eivormig. Die eivorm was “handig” omdat er bij een klein debiet toch een redelijke vulling overblijft en daarmee voldoende snelheid in de afvoerstroom overblijft. Bij een groter debiet komt een grotere diameter en daarmee ook een grotere bergingscapaciteit beschikbaar.

4. Betonindustrie
In het begin van de twintigste eeuw begon men ook om rioleringsproducten van beton te maken. Er werd een losse onderschaal en bovenschaal gemaakt die met een soort vaaren moereind in elkaar pasten. Pas in de dertiger jaren begon men buizen uit een stuk te maken. Een binnenmal past in een buitenmal en de overblijvende ruimte werd met de hand gevuld en met een handstamper verdicht. En dat alles in de open lucht.

De ronde of eivormige buizen hadden een vlakke voet en een werkende lengte van 1 meter. De verbinding bestond uit een vaar- en moereind veelal dichtgezet met zandcementspecie en later met moffenkit. Op die manier ontstond een min of
meer waterdichte maar weinig flexibele verbinding tussen de elementen.

5. Productietechnieken
Na de tweede wereldoorlog werd het zware handwerk steeds meer door machines overgenomen. Trilmotoren op de buitenmal of onder een triltafel zorgden voor verdichting van de specie. Maar pas in de zestiger jaren werden machines gebruikt met hoogfrequente trilapparatuur. Door de automatische vul- en verdichtingstechniek konden buizen met een nog hogere betondichtheid worden vervaardigd. In 1960 ook werd de rolrubberring geïntroduceerd om buizen met een zogenaamde mof-spieverbinding flexibel te kunnen aansluiten. Het meest betrouwbaar rolt een rubberring als de omtreksspanning overal gelijk is en dat is het geval als de doorsnede rond is. Vandaar dat vanaf die tijd de meeste buizen in ronde vorm werden gemaakt.

Pas in de negentiger jaren kwamen ook andere rubberafdichtingen op de markt en sindsdien kunnen doormiddel van een glijverbinding ook allerlei andere doorsneden zoals eivormige buizen, vis-buizen en vlakke voet buizen flexibel en waterdicht onderling worden verbonden. Vandaag de dag heeft de sector zich ontwikkeld tot een moderne proces gestuurde industrie van betonleidingsystemen. Meer informatie over
productietechnieken vindt u in deel 3.

6. Afmetingen, buislengten en diameters
Betonbuizen worden vervaardigd met een werkende lengte van 2,40 en 2,50 m. Een dergelijke lengte mag in de breedte op vrachtauto’s worden vervoerd. Voorgespannen buizen hebben veelal een werkende lengte van 6.00 m. Meest toegepast in Nederland is de inwendige diameter van 300 mm. Betonbuizen worden standaard vervaardigd met een inwendige diameter van 250 tot 2000 mm.

7. Andere materialen
Vooral voor het aansluiten van woningen en kolken werd vroeger veel gres en gietijzer toegepast. Het laatste is als rioleringsmateriaal voor vrijverval leidingen praktisch verdwenen. Gres wordt meer in de ons omringende landen dan in Nederland toegepast. Van de kunststoffen wordt pvc als meerlaagse buis uitgevoerd, maar wordt dit materiaal steeds meer verdrongen door polypropeen (vroeger polypropyleen). Het heeft een gunstiger milieuprofiel. Voor bijzondere toepassingen worden ook buizen van glasvezelversterkte kunststof toegepast.

8. Overzicht toegepaste materialen
Bijgaand een overzicht van de materialen die voor vrijverval rioolleidingen ( totaal 80.000 km.) zijn toegepast:

9. Het Toilet door de jaren heen
Parallel aan de ontwikkeling van de riolering is ook het toilet door de jaren heen veranderd. Zonder een uitputtend overzicht te geven, het gaat tenslotte over riolering, presenteren we een aantal opvallende ontwikkelingen in de geschiedenis.

Een volledig functioneel toilet is niet iets wat je verwacht in een attachékoffer. Toch is dat precies wat deze luxe leder beklede koffer in werkelijkheid is. Een absoluut briljant ontwerp, compleet met krant en toiletpapier. Een attachékoffer met een toilet meeslepen op reis is misschien niet alledaags, maar het is discreter dan de toiletrol in het gehaakte jasje op de hoedenplank van je auto. Tegenwoordig hechten we blijkbaar zoveel waarde aan de geschiedenis van het toilet, dat in Engeland zelfs een “kakhuisje” (bolthole) op de monumentenlijst is beland.