Deel 11 - Riool en maatschappij

1. Inleiding
De maatschappij is zich meestal niet bewust van de noodzaak en aanwezigheid de riolering. Toch is het volgens de medische wereld “de beste uitvinding ooit”. Maar het gebrek aan aandacht is op zich te begrijpen, want de systemen bevinden zich onder de grond en als alles goed functioneert, is er maar weinig belangstelling voor. Ook voor politici is het geen interessante portefeuille. Immers het vergt grote investeringen en je ziet er weinig van terug om je naam aan te verbinden.

Toch is er de laatste jaren, bijvoorbeeld door Stichting Rioned te Ede, veel energie gestoken in de promotie van het vakgebied. En met succes, want ze hebben de riolering weer op de politieke kaart weten te zetten en het vakgebied weer aantrekkelijker gemaakt.

Het totale watermanagement, klimaatverandering, water-op-straat, gebruik van regenwater beheer en onderhoud, zijn allemaal maatschappelijke aspecten waar zelfs prinselijke belangstelling voor is.

Met dit deel wordt zeker geen volledigheid betracht. De maatschappelijke ontwikkelingen lenen zich bij uitstek voor lange en uitvoerige documenten. Met het aanstippen van het aantal onderwerpen wil de VPB slechts de gedachten prikkelen en eventuele discussies op gang brengen.

2. Veranderingen, klimaat
Er is in de wetenschap veel aandacht voor klimaatverandering. Maar de mate waarin en hoe dit precies zal verlopen, daarover zijn de meningen verdeeld. Laat staan over de mogelijke gevolgen van alle veranderingen. Maar de klimaatveranderingen zullen een grote impact hebben op mens en natuur. Voor zover dat nog niet duidelijk is, heeft de media dat wel gedaan.

De klimaatverandering is ook in Nederland al merkbaar: zachtere winters en warmere zomers, meer extreme regenbuien en de zeespiegel blijft stijgen. Deze aspecten hebben gevolgen voor de riolering.

Bij het ontwerpen van riolering dient rekening te worden gehouden met deze veranderende omstandigheden. Er zullen in de toekomst perioden zijn dat de riolering meer regen te verwerken krijgt dan momenteel als uitgangspunt wordt genomen. Maar tegelijkertijd zijn er drogere perioden, waarin het riool minder regenwater zal verwerken. Het anticiperen op de veranderingen is vooral van belang bij nieuwbouwprojecten en grootschalige aanpassingen van bestaande systemen.

Moeten we ons dan echt zorgen gaan maken voor de toekomst?
Dat mag u natuurlijk zelf bepalen, voor zover u dat kan. Maar de consequenties van de klimaatverandering voor de riolering moeten niet al teveel worden overdreven. Dat is één van de conclusies van het onderzoek, dat is uitgevoerd in opdracht van Riza.

Door de toenemende aandacht voor zaken als afkoppeling in moderne rioleringsystemen, moet de aandacht voor de effecten van klimaatverandering vooral uitgaan naar de systemen waarop wordt geloosd. Het lozen op oppervlaktewater en grondwater, maakt het systeem als geheel trager in afvoer dan traditionele (gemengde) systemen. De gevolgen van klimaatveranderingen zullen vooral duidelijk merkbaar zijn in het grondwater. In de toekomst zullen we waarschijnlijk wat vaker te maken krijgen met ‘water op straat’. Maar ook infiltratievoorzieningen kunnen door de hoge grondwaterstand worden beïnvloed. De klimaatveranderingen gaan echter dermate langzaam dat we tijdig maatregelen kunnen nemen en deels ook kunnen ‘wennen’ aan deze situatie.

Meer weten? Het rapport van Riza uit 2002 is te bestellen op de site van Riza: Klik hier

Een publicatie (Januari 2006, stedelijk watermanagement, bijlage bij het vakblad riolering.) over dit onderwerp is te bestellen bij Holapress: klik hier

De klimaatveranderingen hebben niet alleen invloed op de kwantiteit van de belasting van afvalwatersystemen, maar ook op de kwaliteit van het afvalwater en de lozingen op het oppervlaktewater. De aandacht moet dus niet alleen uitgaan naar de hydraulische overbelasting en de schade die daarmee samenhangt. Een toename van de temperatuur kan potentieel leiden tot veel problemen; meer opbouw van verontreinigde sedimentafzettingen, meer schade door aantasting, vaker optredende en omvangrijker problemen als gevolg van overstrortingen. (Bron: Rioleringswetenschap en jaargang 9, nummer 34, juni 2009; Valkenswaard : HolaPress Uitgeverij).

Zoals gezegd hebben we niet alleen te maken met intensievere regenbuien, maar ook met langere drogere perioden. Dat betekent een grotere kans op de vorming van H2S gas in het riool en daarmee de aantasting van het materiaal. Dat pleit voor het kiezen van hoogwaardige kwaliteit beton bij renovatie of nieuwbouw van rioleringsystemen.

3. Veranderingen, bevolking
Het aantal inwoners in Nederland is onmiskenbaar aan veranderingen onderhevig. Ons land telde in mei 2007 16,4 miljoen inwoners. Dat aantal zal volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) toenemen tot 17,7 miljoen in het jaar 2040. Het tempo van de groei neemt echter wel af. Na het jaar 2040 zal de bevolking krimpen.

Ook de samenstelling van de bevolking aan het veranderen. Het CBS geeft aan dat het aantal alleenstaanden in Nederland blijft toenemen: in 2050 zal ruim 20 procent van alle mensen in Nederland alleen wonen, tegen 15 procent in 2006.

Zowel het bevolkingsaantal als de bevolkingssamenstelling, zijn interessante indicatoren bij het ontwerpen van de riolering. Bijvoorbeeld om de toekomstige capaciteit voor droogweerafvoer in te kunnen schatten. Maar ook om bijvoorbeeld het verwachte verharde oppervlak te kunnen bepalen.

Een ander aspect van de verandering in de bevolking betreft de toenemende vergrijzing binnen de vakwereld. Dit heeft tot gevolg dat de komende jaren veel ervaren werknemers met (vervroegd) pensioen zal gaan. De kennis en ervaring zal daardoor in de rap tempo uit de branche verdwijnen. Dit pleit voor een toenemende aandacht voor de rol van kennis en kennismanagement.

4. Veranderingen, IFD bouwen
In de loop van de tijd veranderen inzichten. Moest ons ‘zure’ regenwater vroeger naar de AWZI, nu kan het worden geïnfiltreerd in de bodem. En stelsels moeten worden verbeterd met bergbezinkbassins zodat vervuilende overstorten kunnen worden gesaneerd. Rioleringen en bergbezinkbassins die zijn uitgevoerd met betonnen buizen, putten en kokerelementen kunnen vaak eenvoudig worden aangepast aan de nieuwe wensen. De elementen zijn immers op zichzelf zo robuust en met flexibele verbindingen uitgevoerd dat leidingen en bassins kunnen worden gedemonteerd en ergens anders worden hergebruikt. Ook na jaren. Industrieel Flexibel en Demontabel (IFD.nl) bouwen wordt steeds belangrijker in onze veranderende maatschappij.

5. Veranderingen, meervoudig ruimtegebruik
Het begrip ‘meervoudig ruimtegebruik’ wordt meestal gehanteerd voor bovengrondse situaties binnen stedelijk gebied. Maar ook onder de grond is het dringen om een plekje te krijgen. Leidingen voor huishoudelijk afvalwater, hemelwater, drainage, infiltratie, drinkwater, stadsverwarming, afvalinzameling, gas, elektriciteit, openbare verlichting, en bomen. Alles moet voldoende ruimte hebben en bereikbaar zijn bij calamiteiten. Het vraagt dus om meervoudig ruimtegebruik onder de grond. Coördinatie van de werkzaamheden door de diverse beheerders is daarbij van groot belang. (Meer weten? Lees “Regie in de Ondergrond” van Rioned)



Meervoudig gebruik en betonnen riolering gaan hand in hand.
Er zijn mogelijkheden om kabels in betonnen rioolbuizen op te hangen. Ze moeten dan wel voldoende groot zijn. Een andere mogelijkheid is een rioolbuis met een horizontale scheidingswand. In het onderste compartiment kunnen kabels worden aangebracht. In het bovenste bijvoorbeeld het regenwaterriool.

Nog beter is om in stedelijk gebied leidingenkokers toe te passen. Langs de wanden van deze manshoge toegankelijke kokers kunnen kabels en leidingen worden gemonteerd en zijn voor inspectie en onderhoud eenvoudig bereikbaar. Extra aandacht moet worden besteed aan beveiliging tegen brand en sabotage.

Een ander prachtig voorbeeld van meervoudig ruimtegebruik zijn infiltratievoorzieningen van speciale betonnen infiltratiebuizen foto. Ze zijn sterk genoeg om onder de rijweg, in plaats van een hemelwaterriool, te worden aangelegd. De voorziening heeft dan de functies van berging, infiltratie, en transport in één. Infiltratie voorzieningen gemaakt van ander materialen kunnen veelal de verkeersbelastingen niet verdragen en moeten dan buiten de rijweg worden gepositioneerd.

In het verlengde hiervan ligt een ander voorbeeld van meervoudig ruimtegebruik, waterpasserende en waterdoorlatende verharding.



Zowel de infiltratievoorzieningen als zaken als de waterpasserende verharding maken vandaag de dag onderdeel uit van het rioleringssysteem.

6. Veranderingen, aanleg
Een ander maatschappelijk aspect is de overlast tijdens de bouw. Deze overlast dient zoveel mogelijk te worden beperkt voor burgers. Bij de aanleg van riolering in bijvoorbeeld drukke winkelstraten en complexe verkeerssituaties, is het mogelijk om de leiding met speciale betonbuizen te ‘boren’. Uitwendig gladde buizen worden geperst vanuit een perskuip en binnendoor wordt de uitkomende grond afgevoerd. Aan de buitenzijde wordt bentoniet geïnjecteerd om als smeerlaag te dienen.

Bij rechthoekige kokerelementen wordt ook de methode van ‘trekken’ toegepast. Er worden eerst trekstangen geboord en vanuit een ‘dodemansbed’ wordt de constructie onder een drukke kruising een weg of een spoorbaan door getrokken.

Bij het aspect overlast dient niet alleen aan de burgers gedacht te worden. Ook op industriële terreinen is dit van groot belang. Het verstoren van productieprocessen dient tot een minimum te worden beperkt vanuit economische en veiligheidsoverwegingen.

7. Veranderingen, visie op water

Watermanagement
Bewust omgaan met water in alle ‘levensfasen’ is niet alleen meer beperkt tot de hokjes van de verantwoordelijke instanties maar wordt steeds meer een bewustmakingsproces van de gehele maatschappij. Drinkwater moeten we niet onnodig verspillen. Het regenwater dienen we zoveel mogelijk voor de tuin te gebruiken of te infiltreren. En uiteraard de riolering niet als afvalputje gebruiken voor ‘jusresten’ of ‘verfresten’. Het zijn een paar voorbeelden van het beheren en beheersen van de processen in de totale kringloop.

Water op straat, Water in de stad
Een van de manieren om de maatschappij bewust te maken van water is ‘water in de stad’. Een vijver in de woonomgeving, een fontein of zelfs een beek die, soms met stapstenen en al, door de binnenstad loopt, zijn voor het publiek aantrekkelijk. Er dreigen met dit soort ‘open water’ situaties ook grote risico’s voor de volksgezondheid te ontstaan. Door ‘foute aansluitingen’ kunnen menselijke fecaliën en medicijnresten in het water komen.

Ook uitwerpselen van vogels, honden en katten kunnen met zich meebrengen dat wadi’s en helofytenfilters, maar ook openbare fonteinen, potentiële gevaren vormen en zeker geen plaatsen zijn voor spelende kinderen. (Bron: Rioleringswetenschap en jaargang 3, nummer 10, juni 2003; Valkenswaard : HolaPress Uitgeverij).

Vooral wadi’s worden als ‘greppel’ ontworpen in de naaste woonomgeving. Veel hangt af van goed onderhoud en controle. Dat laat echter vaak te wensen over.

Is 'Water in de stad' een risico voor de volksgezondheid?
Recent onderzoek van Ir. Gerdien Sterk toont nog eens extra aan dat open water in de stad gevaarlijk is. Haar conclusie: spelen met dit water staat gelijk met zwemmen in een sterk verontreinigd zwembad! (Bron: Afstudeervoordracht Ir. Gerdien Sterk Titel: Microbial risk assessment for pluvial urban flooding)

Op een symposium bij Grontmij in Houten is daarover het volgende geconcludeerd:

• Mensen kunnen ziek worden van water in stedelijk gebied.
• Huidige studies tonen aan dat er mogelijke gezondheidsrisico's zijn.
• Risico's zijn locatiespecifiek.
• Kennis is schaars.

(Bron: Rioleringswetenschap en jaargang 9, nummer 33, maart 2009; Valkenswaard : HolaPress Uitgeverij).

Dergelijke voorzieningen moeten dus deugdelijk worden afgeschermd. Beter is om hemelwater ondergronds op te vangen in betonnen infiltratiebuizen met voldoende bergingscapaciteit zodat het water binnen 24 uur kan infiltreren.

8. Foutieve aansluitingen
Als vuilwater aansluitingen op hemelwaterriolen worden aangesloten kan dat ernstige gevolgen hebben. Bekend voorbeeld is de wasmachine in het schuurtje die op de regenpijp wordt aangesloten. Maar ook al bij de ‘eerste aanleg’ worden foutieve aansluitingen gemaakt. Menselijke ziektekiemen en medicijnen kunnen het oppervlakte water, het grondwater, de grond in de wadi en dergelijke op een gevaarlijke manier vervuilen. Het geeft al meer duidelijkheid als huis- en kolkaansluitingen met verschillende kleuren kunststofbuizen worden gemaakt. Maar de rioleur kan zich gemakkelijk vergissen als in de ene gemeente bruine buizen worden gebruikt voor huishoudelijk afvalwater terwijl in de andere gemeente daardoor juist het hemelwater wordt afgevoerd. Ook het hoofdriool kan in kleur worden uitgevoerd om herkenbaar te zijn als vuilwaterriool.

Een aantal jaren is geprobeerd om woningen van twee gescheiden watercircuits te voorzien. Maar de foutaansluitingen tussen het drinkwater en ‘grijswater’ brachten zulke gezondheidsrisico’s mee dat men met deze experimenten is gestopt.

9. Rioolvreemd water
Om een rioolstelsel te ontwerpen wordt uitgegaan van theoretische gegevens, zoals het aantal woningen, verhard oppervlak, drinkwaterverbruik en dergelijke. In de praktijk blijkt tijdens een droogweer periode de hoeveelheid water die op de Afvalwater Zuiveringsinrichting (AWZI), aankomt significant af te wijken van de theoretische debieten.

In 2003 heeft Stowa (Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer) in samenwerking met Stichting Rioned daarom een onderzoek naar de oorzaken laten uitvoeren. Niet alleen naar binnen lekkend grondwater, maar ook drainagewater, bronbemaling en zelfs negatieve overstortingen zorgen voor de afwijkende cijfers. Het in kaart brengen is van belang om ontwerpen van leidingen, gemalen, zuiveringsinrichtingen en dergelijke te kunnen optimaliseren. Een vervolgonderzoek van Stowa heeft geleid tot DWAAS (Droog Weer Afvoer Analyse Systematiek) een systematiek waarmee gemeenten kunnen onderzoeken of er in hun gebied sprake is van rioolvreemd water en de kwantiteit ervan.

10. Veranderingen in de fabriek van de toekomst
Maatschappelijke veranderingen en opinies zorgen bij de producenten van betonleidingsystemen voor een nieuwe visie op hun ondernemerschap. In de Fabriek van de Toekomst past bijvoorbeeld een benadering van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Volgens de Sociaal Economische Raad (SER) (www.ser.nl) is dit, ‘het bewust richten van de ondernemingsactiviteiten op waardecreatie in drie dimensies: markt (het economische rendement), mens (de gevolgen voor de mens, binnen en buiten de onderneming) en milieu (de effecten op het natuurlijke leefmilieu)’. Vertaald naar de producenten van betonleidingen zijn er duidelijke verbeteringen te constateren op het vlak van bijvoorbeeld:

• Arbeidsomstandigheden (ARBO) : stof, zagen, trillingsvrij produceren, etc.
• Milieu : CO2 reductie, afvalbeheer, hergebruik, etc.

De toenemende rol van kennis en kennismanagement in de Fabriek van de Toekomst is al beschreven bij de veranderingen in de bevolkingssamenstelling, eerder in dit deel.

11. Juridische aspecten
Er komt nogal wat wetgeving kijken bij rioleringsactiviteiten. Zo is er de wettelijke plicht van een gemeente voor de inzameling en het transport van afvalwater. En ook de plicht van een gemeente voor een GRP (Gemeentelijk Rioleringsplan) en de financiering ervan.

Bij de aanleg is natuurlijk de zeggenschap over de grond waarin de riolering ligt belangrijk. Meestal is dat openbaar terrein maar anders moeten er erfdienstbaarheidrechten worden gevestigd.

Om het werk uit te voeren moeten de Europese regelgeving voor aanbestedingen worden gehanteerd. En dan zijn er nog regels over aanleg, bouwbesluit, enzovoorts.

Ook het gebruik van de riolering past in een juridisch kader. Lozingen op een riool, lozingen vanuit een riool, op de bodem, op het oppervlaktewater, voor alles zijn spelregels vastgesteld in wetgeving. Een overzicht is te vinden in module A2000 van de Leidraad van Rioned.