Deel 9: Onderhoud en beheer

Onderhoud en beheer is nu niet bepaald een onderwerp dat geweldig scoort op een verjaardag, laat staan het onderhoud aan riolering. Het onderwerp heeft dan ook lang geen aandacht gehad van de maatschappij. Toch is het onderhoud en beheer van zeer groot belang. Als je 40 jaar geen onderhoud pleegt aan je huis gaat de verf ook bladderen. Zo is het ook met de riolering. Onderhoud is van groot belang voor het functioneren van de riolering. De maatschappij heeft het belang onderkend, getuige het feit dat de overheid veel geld reserveert voor deze onderdelen.

Sinds 1994 is in de Wet Milieubeheer bepaald dat de gemeenten de zorg dragen voor een doelmatige inzameling en doelmatig transport van afvalwater dat vrijkomt bij de binnen haar grond gelegen percelen. De NPR 3220 heeft rioleringsbeheer gedefinieerd als: de zorg voor een goed functionerende riolering.

Er zijn voor een gemeente drie verschillende niveaus van de activiteiten:

• Strategische activiteiten : opstellen van planning samen met andere beheerders.
• Beleidsactiviteiten : vaststellen van budgetten, bepalen hoogte rioolrecht.
• Operationele activiteiten : reinigen van kolken/putten, meetgegevens vastleggen.
• Rioleringsbeheer richt zich op een viertal activiteiten:
• Onderzoek
• Beoordelen
• Opstellen van maatregelen
• Uitvoeren van maatregelen

Hieronder worden de activiteiten kort toegelicht.

Begin 2007 zijn vier nieuwe normen voor rioolinspectie en -beoordeling in werking gesteld: de NEN-EN 13508-1 en -2, de NEN 3399, de NEN 3398 en de SUF-RIB 2.0. Deze normen vervangen de NEN 3399 en de NPR 3398 uit 1992.

Onderzoek
Vanuit het rioleringsbeheer ontstaat een behoefte aan informatie. De aard en het aantal van deze gegevens wordt bepaald door het vooraf gestelde onderzoeksdoel. Het onderzoek kan daarbij gericht zijn op algemene informatie voor de operationele of strategische planvorming. Het onderzoeksdoel kan ook opgesteld zijn naar aanleiding van klachten/storingen of vergunningen.

Er zijn vier onderzoeksactiviteiten:
• Inventariseren : verzamelen van alle (ontwerp)gegevens over de rioolobjecten.
• Inspecteren : bestuderen en registreren van de toestand van rioolobjecten.
• Berekenen : sterkteberekeningen, hydraulische berekeningen, simulatie.
• Controle : controle op naleving van verordeningen en vergunningen.

Ad. Inspecteren : de wijze van inspecteren is vastgelegd in de NEN 3399.
Ad. Berekeningen : voor de berekeningen wordt verwezen naar deel 4 en 5.

In de Leidraad Riolering, Module C2400 staat beschreven welke inspectiemethoden beschikbaar zijn, afhankelijk van de (gewenste) situatie.

Parallel aan het verzamelen van informatie loopt het beheer van deze gegevens. Het spreekt voor zich dat deze gegevens goed toegankelijk dienen te zijn voor een effectief en efficiënt gebruik. De Module C5000 Informatievoorziening en gegevensbeheer van de Leidraad Riolering beschrijft dit onderwerp.

Beoordelen
Beoordelen is het vaststellen van het verschil tussen de bestaande en de gewenste toestand, met daaraan een oordeel gekoppeld. Daarvoor is het noodzakelijk om de juiste informatie te verzamelen.

De juistheid van de informatie is afhankelijk van het doel van de beoordeling, te weten:

• Het functioneren van de riolering als systeem
• De toestand van de objecten in het rioleringsysteem

Belangrijk aandachtspunt bij het beoordelen van alle onderzoeksgegevens is de kwaliteit van de gegevens. Zijn de gegevens betrouwbaar en volledig? Onderzoek heeft aangetoond dat er uiterst voorzichtig omgegaan dient te worden met inspectiegegevens en de gegevens uit het beheerspakket. Dit kan leiden tot verkeerde voorspellingen van de veroudering van de riolering. De kwaliteit van de gegevens kan relatief eenvoudig worden verbeterd door intensievere controle en training van inspecteurs. (Bron: Rioleringswetenschap jaargang 7, nummer 26 9 (2007). Het belang van het meten en monitoren van het rioleringsysteem zal de komende jaren om deze redenen alleen maar toenemen.

Opstellen van maatregelen
Als de huidige toestand van het systeem of de objecten in het systeem, niet voldoen aan de gewenste toestand zijn maatregelen nodig. Het opstellen van maatregelen gebeurt naar aanleiding van de beoordelingsresultaten, gebaseerd op de gemaakte strategische keuzen.

Er zijn vijf basis maatregelen:

1. Onderhoud
2. Reparatie
3. Renovatie
4. Vervanging
5. Verbetering

In de Leidraad Riolering, Module C3000 staat beschreven welke beheermaatregel in welke situatie effectief zal zijn.

Uitvoeren van maatregelen
Voorafgaand aan de uitvoering dienen burgers geïnformeerd te worden over de activiteiten. Burgers zijn vandaag de dag namelijk mondig en ‘eisen’ min of meer deze informatie. De voorlichting kan geschieden door het gebruik van bijvoorbeeld websites en de krant. Maar daarnaast organiseren gemeenten steeds vaker voorlichtingsbijeenkomst, bijvoorbeeld om de burger te informeren over het afkoppelen van regenwater in hun woonwijk.

In de Leidraad Riolering, Module C3000 staat beschreven hoe de verschillende beheermaatregelen uitgevoerd dienen te worden.

Integrale aanpak van onderhoud en beheer
Het is onmogelijk om vandaag de dag het rioleringsbeheer te zien als een zelfstandig te voeren beleid. Het beheer van riolering raakt het beheer van de ondergrondse en bovengrondse infrastructuur, het beheer van bodem en het integrale waterbeheer (zowel kwalitatief als kwantitatief). Deze integrale benadering komt later aan de orde.

De integrale aanpak van onderhoud en beheer betreft ook de voorzieningen die in de afgelopen jaren zijn en worden toegevoegd aan het rioleringssysteem. Daarbij valt te denken aan bijvoorbeeld infiltratievoorzieningen. Een heldere planmatige aanpak van het onderhoud en beheer van dergelijke voorzieningen is niet eenvoudig.

Gemeentelijk rioleringsplan
Sinds 1993 worden gemeenten verplicht om een planmatige aanpak van de riolering op te stellen en uit te voeren, vertaald in het Gemeentelijke Rioleringsplan (GRP).

De gemeenten dienen zich daarbij een aantal basisvragen te stellen:

• Wat willen we met de riolering? (Hoofdstuk 2 uit het GRP)
• Wat hebben we nu? (Hoofdstuk 3 uit het GRP)
• Wat moeten we doen om ons doel te bereiken? (Hoofdstuk 4 uit het GRP)
• Wat zijn de kosten en hoe dekken we dat? (Hoofdstuk 5 uit het GRP)

De uiteindelijke opbouw en de invulling van het GRP is beschreven in de Module D1200 van de Leidraad Riolering. Pas nadat een GRP is vastgesteld en goedgekeurd kan worden begonnen met de operationele plannen.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft aangegeven, dat het GRP en de gemeentelijke rioolrechten moeten worden verbreed. Op die manier kunnen ook het regenwater- en grondwaterbeleid en voorzieningen worden opgenomen.

Integraal waterbeheer
Om het ‘water’ in zijn totale kringloop efficiënt te behandelen en te beheersen moet op alle gebieden worden samengewerkt. Waterleidingmaatschappijen verzorgen het drinkwater, gemeenten hebben de zorgplicht voor het inzamelen en transport van het afvalwater, zuiveringsschappen beheren de afvalwaterzuiveringsinstallaties (AWZI) en waterschappen zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit en kwantiteit van de oppervlaktewateren.

Recentelijk zijn er ontwikkelingen waarin de diverse partijen meer samenwerken. Zo zijn er waterleidingmaatschappijen die het riool beheren en zuiveringsschappen die fuseren met waterschappen. En dat integreren is een must willen we efficiënt met ons ‘kostbare’ water omgaan.

Op deze wijze ontstaat op termijn een waterketen met bedrijven. Er zijn op dit vlak al een aantal initiatieven te constateren. De VNG en de Unie van Waterschappen hebben bijvoorbeeld de samenwerking vertaald in een Handreiking Afvalwaterakkoord.

Het samenwerken moet dus leiden tot besparingen, door de gemeentelijke zorg voor de stedelijke leefomgeving af te stemmen op bijvoorbeeld het wegbeheer. Op pagina 6 van de Module C5000 van de Leidraad Riolering is een overzicht gegeven van deze partijen.

Door de noodzaak van de lokale afstemming zet de VNG nog wel wat vraagtekens bij de waterketenbedrijven. Gemeentelijk rioleringsbeheer is in hun optiek altijd maatwerk. De landelijke politiek wil echter alle initiatieven op het gebied van samenwerking stimuleren. Daartoe heeft het Bestuursakkoord Waterketen geaccordeerd, om verder te werken aan benchmarking, samenwerking, het kostendekkend maken van de rioolheffing in drie jaar, innovatie en een transparante communicatie met de burger over de kosten van het water.
(Bron: Rioned, Rioned dag nummer 2, april 2008)